Seculier christen zijn

Dietrich Bonhoeffer als inspiratiebron

Abstract

Het leven van Bonhoeffer is inmiddels meerdere keren – helaas meestal niet al te best – verfilmd en wordt vanuit allerlei verschillende perspectieven beschreven in nieuwe biografieën. Van het boek Dietrich Bonhoeffer: Pastor, martelaar, profeet, spion die de Amerikaanse theoloog Eric Metaxas schreef, werden maar liefst 800.000 exemplaren verkocht. Ook lutherse, anglicaanse en rooms-katholieke christenen lezen Bonhoeffer graag.

Je kunt je afvragen waarom dit het geval is. De Duitse theoloog, dominee en verzetsstrijder die uiteindelijk door de nazi’s op 39-jarige leeftijd werd opgehangen, raakt iets in ons. Mijns inziens heeft dit te maken met de omstandigheden waarin Bonhoeffer leefde en schreef die in een specifiek opzicht lijken op de huidige omstandigheden van veel christenen, althans in West-Europa: het lijkt erop dat de kerk haar geloofwaardigheid kwijtgeraakt is en irrelevant geworden is. Wat betekent het om in zo’n situatie christen te zijn en hoe doe je dat? Wie ben ik als christen in deze tijd en in deze omgeving? Dat is de vraag die Bonhoeffer probeert te beantwoorden in zijn werk en het is een vraag waar heel wat mensen vandaag de dag mee worstelen.

 (...)

Theologisch, zo beschrijft Marsh raak, voelt Bonhoeffer zich bijna nergens helemaal thuis. De gevestigde theologie in Berlijn is alleen academisch relevant, niet gegrond in de werkelijkheid van alledag en veel te liberaal, de dialectische theologie van Karl Barth is hem te transcendentaal, de Amerikaanse theologie van onder anderen Reinhold Niebuhr maakt indruk op Bonhoeffer maar is uiteindelijk te pragmatisch. Hij gaat zijn eigen weg en wordt lange tijd door verschillende partijen gedoogd, totdat hij vanwege zijn concrete keuzes uiteindelijk de theologische faculteit van Berlijn moet verlaten. Omdat het academische leven een intellectueel spel is geworden dat geen verschil meer maakt voor hoe we ons leven gestalte geven, zegt Bonhoeffer op een goed moment dat hij niet meer in de universiteit gelooft.

(...)

Er worden niet alleen biografieën over Bonhoeffer geschreven, maar ook boeken die geïnspireerd zijn door zijn theologie. Een recent voorbeeld is van de hand van Wim Dekker (1950), die werkzaam is als predikant in de Protestantse Kerk in Nederland en bij de IZB, een missionaire organisatie binnen de PKN. Al eerder schreef hij Marginaal en missionair (2011). Zijn missionaire visie ontwikkelt hij verder in Tegendraads en bij de tijd. Verder in het spoor van Bonhoeffer (2015).

Met dit boek wil Dekker het werk van Bonhoeffer toegankelijk maken voor mensen die inspiratie en vernieuwing zoeken in een seculiere tijd waarin de kerk een marginaal verschijnsel in de samenleving is geworden. In die opzet is het boek naar mijn idee niet volledig geslaagd, hoewel dit natuurlijk ook geen gemakkelijke opgave is. Het is primair een boek geworden waarin de auteur zijn eigen mening over de plaats van de kerk in een seculiere samenleving presenteert en zijn opvatting regelmatig onderbouwt met citaten van Bonhoeffer. Daar is op zich niet zoveel mis mee, maar het helpt niet altijd om Bonhoeffers werk toegankelijker te maken. Daarvoor geeft hij te weinig uitleg over de ontwikkeling van Bonhoeffers visie in de loop van de tijd en de positionering van Bonhoeffers gedachten in zijn eigen cultureel-historische omstandigheden. Wel zijn de essays van Dekker sterk door het gedachtengoed van Bonhoeffer gekleurd.

(...)

Dit betekent niet dat er een recept – een serie richtlijnen – is voor hoe je dat zou kunnen doen. Bonhoeffer zelf vraagt zich voortdurend af wie hij is.  Wat is mijn essentie, hoe moet ik mezelf zien? Wie ben ik als mens en wie ben ik als christen in deze tijd waarin het christendom er niet meer toe lijkt te doen? Is wat ik geloof, waar ik voor wil leven, nog wel relevant in deze tijd? Als ik christen ben, waarom ervaar ik dan vaak niet de kracht en vreugde die je daarvan zou mogen verwachten? Met deze vragen heeft hij tot aan het einde van zijn leven geworsteld, strijdend met zijn eigen onvermogen en zijn eenzaamheid. Herkenbaar is Bonhoeffers zoektocht naar wie hij eigenlijk was en inspirerend de manier waarop hij zichzelf uiteindelijk vindt.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.