Inzake leven en dood. Een derde standpunt

Wat eerst een lot was, is een keuze geworden

Abstract

Technische ontwikkelingen beïnvloeden ook indirect onze levenshouding. Als we kunnen ingrijpen  aan het begin van het leven, waarom dan niet ook aan het eind? Ik zeg dat wat oneerbiedig, want wij rechtvaardigen dit ingrijpen wel degelijk vanuit een ideaal en wel één dat de pijler van onze  burgerlijke rechtstaat vormt: het recht op zelfbeschikking. Elk lid van onze samenleving is vrij rechtspersoon, drager van rechten en plichten, en het eerste recht is de mogelijkheid om over jezelf, je eigen lichaam en leven te beschikken. Als ethici een grens moeten trekken binnen de discussies over levensbeëindiging, dan zijn er twee beslissende criteria, die bevestigen dat elke ethiek om een levensfilosofisch fundament vraagt: het recht op zelfbeschikking en onaanvaardbaar lijden.

(...)

Om twee redenen kunnen we trots zijn op de wijze waarop wij tot nog toe abortus en euthanasie geregeld hebben. De eerste is dat we het hebben aangedurfd om iets dat sinds mensenheugenis heimelijk moest plaatsvinden bespreekbaar te maken en te legaliseren. De tweede is dat we er de voorwaarde van opperste zorgvuldigheid aan verbonden hebben. Maar juist deze laatste voorwaarde vraagt om een hernieuwde spirituele voeling met het geheim van dood en leven, wil zich het hellende vlak, de glijdende schaal niet voordoen. Waarom een hernieuwd voeling krijgen? Omdat het hellende vlak al in onze overgeleverde begrippen van leven en dood besloten lag. Dat blijkt misschien wel het duidelijkst uit ons begrip van de dood.

(...)

Maar van de dood niet willen weten – we weten toch alles van de dood? Hij is het natuurlijke einde, hoe hij intreedt is ons net zo duidelijk als de werking van de spijsvertering of de ovulatie. Ook de uitwerking van de dood van een geliefde op de nabestaanden kunnen we bestuderen en in rouwfasen onderscheiden. Juist in deze reductie echter van de dood tot biologische of psychologische processen sluiten we ons af voor wat hij ons in het hogere verband van ons bestaan als mens te zeggen heeft. Plato en de naturalist lijken diametraal tegenovergesteld over de dood te denken, maar ze hebben gemeen dat ze beiden de dood definiëren. De dood kent voor hen geen geheim meer. Maar laat de dood zich in zijn wezen niet net zo min kennen als dat hij zich door giften laat vermurwen? Is zijn wezen niet juist in zijn onvatbaarheid gelegen?

(...)

Wat kan een fenomenologie van het leven bijdragen aan de vragen waar nieuwe technische ontwikkelingen en de teneur van maakbaarheid die in hen schuilt ons voor plaatsen? Zij kan die vragen niet beslissen, dat is haar taak niet, wat zij echter wel kan is ons attent maken op de noodzaak van een evenwicht. Dat doet zij door het contact te herstellen met het geheim van het leven. Ieder van ons is in hart en nieren met het geheim van het leven vertrouwd, maar in het hoofd hebben we het contact ermee verregaand verloren. De wetenschap kent het geheim nog slechts als een gebrek aan informatie. Wat de dood aangaat, is zelfs dit tekort opgeheven, men weet wat de dood is. En dan sta je als enkeling alleen, met je angst voor de dood of je ontzag voor het leven.

(...)

Ten slotte, je zult als ouders maar een keuze moeten maken, wanneer een test uitwijst dat je kind zo goed als zeker gehandicapt door het leven zal gaan. Wat eerst een lot was, is een keuze geworden. Wij zijn geneigd vrijheid te vereenzelvigen met zelfbeschikking. Maar mag je hier kiezen? Nee, je moet kiezen, en als de keuze op aborteren valt, gaat niet alleen het kind dood. Is dit geen zwaarder lot dan dat van het niet hoeven kiezen? De grond van het onbehagen dat de criteria van zelfbeschikking en lijden kunnen wekken, is de opvatting dat leven alleen leven mag heten, zolang het geen pijn doet en in de eigen macht ligt. Maar alleen al dit voorbeeld toont de levensvreemdheid van deze opvatting aan. De zin van het leven? Die is vandaag geen andere dan in de tijd van onze ouders en voorouders: leren bewonen wat je overkomt.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.