Bronnen, waterbakken en woestijnen

Over omgang met de traditie

Abstract

(...)
Het lijkt me nuttig om te beginnen met de nuchtere vaststelling dat we altijd en onontkoombaar leven in tradities. Daarmee bedoel ik niet dat we allemaal een bepaalde manier van in de wereld staan en naar die wereld kijken hebben. Dan zijn we al een fase verder. Maar daarvóór ligt het basale gegeven dat we gevormd zijn door de verbanden waarin we ter wereld zijn gekomen en zijn opgegroeid. In Handelingen 2:8 hebben mensen het verrast over de ‘taal, waarin we geboren zijn’, en in vers 11 onderstrepen ze nog eens dat dat hun ‘eigen taal’ is. Dat is kennelijk heel wezenlijk voor hen! We merken vandaag hoe verwaarlozing of zelfs ontkenning van die fundamentele gegevenheid reacties oproept. Mensen gaan zich sterk maken voor het eigen volk, de eigen cultuur, omdat men het als vervreemding ervaart wanneer die eigenheid stilzwijgend voor een ruimere identiteit dreigt te worden ingewisseld.
(...)
Het lijkt me nuttig om te beginnen met de nuchtere vaststelling dat we altijd en onontkoombaar leven in tradities. Daarmee bedoel ik niet dat we allemaal een bepaalde manier van in de wereld staan en naar die wereld kijken hebben. Dan zijn we al een fase verder. Maar daarvóór ligt het basale gegeven dat we gevormd zijn door de verbanden waarin we ter wereld zijn gekomen en zijn opgegroeid. In Handelingen 2:8 hebben mensen het verrast over de ‘taal, waarin we geboren zijn’, en in vers 11 onderstrepen ze nog eens dat dat hun ‘eigen taal’ is. Dat is kennelijk heel wezenlijk voor hen! We merken vandaag hoe verwaarlozing of zelfs ontkenning van die fundamentele gegevenheid reacties oproept. Mensen gaan zich sterk maken voor het eigen volk, de eigen cultuur, omdat men het als vervreemding ervaart wanneer die eigenheid stilzwijgend voor een ruimere identiteit dreigt te worden ingewisseld.
Eigenlijk ben je ook dán alweer een stap verder, dan zijn we al bij volksverbanden. Ik wil echter stilstaan bij wat ervóór ligt: de ‘bedding’ van de familie. Daar leren we dingen die we heel ons leven meedragen. En niet maar ‘dingen’, we leren dat leven ontvangen is, gevormd worden, reageren, in de diverse verbanden waarin we als kind ingeboren worden. Het wordt ons niet gezegd, het hóeft ons niet gezegd te worden, zo gaat het als vanzelf. Je hoeft immers ook niet iemand op het hart te binden door te gaan met ademhalen…

Acht jaar geleden heeft een viertal ethici een manifest voor de Europese gemeenschap geschreven, The freedom of the family, waarin ze even zorgvuldig als overtuigend laten zien hoe het ‘plaatje’ van een netwerksamenleving voorbijgaat aan de waarheid en betekenis van basale en elementaire verbanden als de wereld waarin wij geboren worden en opgroeien tot de mens die wij zijn.[1] In die bedding leren we ook bidden en horen we bijbelse verhalen. Dat is de oorsprong van de traditie die we altijd met ons mee zullen dragen.

We kunnen de traditie niet afstropen, ze zit heel diep in ons. Het lijkt me nodig om dit dik te onderstrepen, want met het maakbaarheidsdenken dat sinds de Verlichting onze kijk op de wereld is gaan bepalen is er een verkort perspectief op traditie in omloop gekomen.(...) In het verlengde van dit oergegeven ontstaan dan de uitgebouwde tradities, politiek, godsdienstig, filosofisch enz. Tradities die voortdurend aan verandering onderhevig zijn, maar soms om grondige herziening vragen. We staan dan als mensen van een bepaalde traditie voor de opgave nieuwe ontwikkelingen op maatschappelijk, wetenschappelijk – deze volgorde! – en politiek gebied te verwerken. Dat is: te integreren, of een tegenontwerp op tafel te leggen Dat lukt alleen als de traditie niet maar herschikt wordt, maar ook echt iets bijdraagt. Het gaat erom het verleden erop af te tasten welke beloften het in zich bergt voor de toekomst.
(...)
Het lek is nu boven: anders dan we graag willen denken ligt het er niet aan dat God zich maar niet aan ons kenbaar maakt, het zit op ons vast. Maar dat zien we niet, of in elk geval niet goed, we hebben een ‘bril’ nodig. Calvijn herinnert zijn lezers eraan hoe oude mensen of ooglijders soms nog slechts met de grootste moeite een enkel woord kunnen ontcijferen, met als gevolg dat de tekst een gesloten boek voor hen blijft. Met behulp van een bril kunnen ze echter geholpen worden en de inhoud van de tekst tot zich nemen.

 

Rentelijk heeft de godsdienstsocioloog Gerard Dekker een nieuw boek gepubliceerd: Zie hoe alles hier verandert, met als ondertitel: Het verloop van de gereformeerdenTitel en ondertitel geven een belangrijke lijn in het boek aan. Hij richt zich in dit boek niet alleen op de grote Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN), zoals die in de Protestantse Kerk in Nederland zijn opgegaan, maar loopt de kleinere kerken van gereformeerd belijden en de Gereformeerde Bond langs.(...)
Maar kun je ook niet 'orthodox' en wél 'bevindelijk' zijn? Nu, het is niet enkel een optie, Dekker ziet het gebeuren: ‘De belangrijkste verandering die zich in de afgelopen periode heeft voorgedaan wordt gevormd door het feit dat de leerstellingen en de belijdenisgeschriften een steeds minder belangrijke plaats in het gereformeerde geloofsleven innemen, zowel op het individuele als op het institutioneel-kerkelijke niveau.’ Er valt volgens hem dus een ontwikkeling waar te nemen dat mensen de steile leer de leer laten, en hun geloof vooral beleven als een diep aangesproken worden. Maar dat heeft zich losgezongen van een leerstuk als de verkiezing, zeg: de Dordtse Leerregels. Volgens Dekker ‘kan deze [bevindelijke, maar niet leerstellig orthodoxe] stroming wel eens de enige worden of zijn die karakteristiek is voor de huidige gereformeerde wereld.’(...)
Hoe dan ook, de traditie optuigen of nog wat vaster in de grond verankeren lijkt me geen oplossing te bieden. Het zich ingraven in de traditie is een veel beproefde weg, maar de uitkomst is altijd dat wat je wilde vasthouden je ontglipt. Het leven is niet maakbaar, ook het leven in de traditie niet. Het hoeft ook niet. Als we weet hebben van Hem die ons zoekt, tot Hij ons vindt in Christus, en ons leven terugbrengt in het daadwerkelijk horen naar Hem, kunnen we tot onze verbazing zomaar mensen worden die de woestijn tot een oord van bronnen maken en opleven als de milde regen van boven hen overdekt. Dekker denkt dat het orthodoxe zijn tijd gehad heeft. Het hangt er volgens mij van af wat je orthodox noemt.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.