Het einde van een gelovige uitzondering?

Amerika zal niet het pad van seculier Europa volgen

Abstract

De levendige staat van de godsdienst in Amerika is voor Amerikaanse sociologen de aanleiding geweest om naar een algemeen verband tussen pluralisme en religieuze vitaliteit te zoeken. Aanhangers van een negatieve visie beweren dat toenemende religieuze concurrentie alle exclusieve religieuze claims ondermijnt, waardoor steeds minder mensen daarin investeren. De positieve variant komt voort uit het marktdenken dat ervan overtuigd is dat meer concurrentie leidt tot grotere betrokkenheid bij religieuze activiteiten. Uiteindelijk bleek dat er op basis van Amerikaanse gegevens geen algemeen geldende uitspraken gedaan kunnen worden voor een positieve relatie tussen concurrentie en betrokkenheid, al kan dit verband wel in individuele gevallen gelegd worden.
(...)
Want wat in de verkiezingsstrijd van 2016 het eerste opvalt, is dat godsdienstige vraagstukken een ondergeschikte plaats innemen in vergelijking met voorgaande edities. Het Republikeinse presidentschap van George W. Bush leek de overwinning van de evangelicalen die hem overtuigend steunden. Onder Obama is die onvoorwaardelijke steun onder links-evangelicalen wat afgebrokkeld, maar van een trendbreuk was nog geen sprake. De Democraten hadden last van de ‘God-gap’, de opvatting dat zij de seculiere partij waren, ook al waren hun presidentskandidaten keurig lid van een (meestal wat modernere) kerk. De strijd om culturele waarden was overzichtelijk en de evangelicalen leken de sleutel voor verkiezingsoverwinningen in handen te hebben. Dat was het verhaal van de eerste vijftien jaar van deze eeuw. Nu speelt geloof een ondergeschikte rol, aangezien Donald Trump daar weinig in geworteld is. De evangelicalen zijn dan ook verdeeld over zijn kandidatuur. De voorstanders wijzen op de bevoegdheid van de president om kandidaten voor te stellen voor vacatures in het Hooggerechtshof, wat de kans biedt om de behoudende vleugel (die abortus en stamcelonderzoek aan banden kan leggen) in dit Hof te versterken. De tegenstanders wijzen op Trumps levenswandel, die verre van onbesproken is door zijn echtscheidingen en investeringen in de gok- en entertainmentindustrie.
(...)
Uit al deze analyses, onderzoeken en overwegingen kan de conclusie getrokken worden dat het centrum van christelijk Amerika stand houdt, maar dat de randen van het geloof snel afbrokkelen. De alarmistische geluiden over het einde van christelijk Amerika worden eerder veroorzaakt door een demografische verschuiving door vergrijzing en immigratie die volgens statistici in de komende twintig jaar het blanke deel van de bevolking onder de helft doet zakken. Die trend is onvermijdelijk: de blanke protestanten, die vier eeuwen lang de politieke dienst hebben uitgemaakt, verliezen terrein. En dit verliesgevoel zou heel goed de aantrekkingskracht van Trump kunnen verklaren. Volgens opiniepeilers (je ontkomt er niet aan), staat veiligheid bovenaan de politieke agenda, met als thema’s terrorisme, wapenbezit en immigratie. (Abortus als issue valt buiten de top tien, ook onder evangelicale kiezers.) Dat gevoel van onveiligheid zou ook heel goed de voedingsbodem kunnen zijn van de 70% van de blanke evangelicalen die aangeven dat zij net zo gediscrimineerd worden als andere groepen. Die impressie wordt dus eerder gevoed door een gevoel van onveiligheid en het publieke debat (media en polls) dan door feitelijke inperkingen of een objectief grote afname van het aantal christenen. Dat de presidentsverkiezingen deze keer beheerst worden door het thema veiligheid leidt ertoe dat de bezorgde christenen ertoe neigen voor Trump te stemmen.
(...)
Bovendien hebben veel Amerikanen, of ze geloven of niet, naast alle kritiek op kerk en geloof ook een uitgesproken waardering voor de kracht van het geloof en de positieve doorwerking ervan. Dat is vooral te zien in de zwarte en migrantenkerken (ja, de raciale scheidingslijn is nog nauwelijks doorbroken). Door meer variatie in geloofsuitingen neemt de druk op historisch gegroeide vanzelfsprekendheden en machtsverhoudingen toe, niet in navolging van Europa, maar met een eigen traject dat geen reden geeft om de plaats van Amerika in het secularisatiedebat te herzien. Vanuit Europa gezien blijft Amerika een uitzondering, maar in wereldperspectief is die plaats eerder van toepassing op Europa.


Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.