'Deze omslag is fundamenteler dan die van de sixties'

René Boomkens over populisme in een neoliberaal universum

Abstract

Wat gebeurt er met mensen als een wereld  waarin je de weg wist, wegglijdt en zich een onbekende werkelijkheid aandient, een wereld die niet zomaar vertrouwd is en het misschien ook voorlopig niet meer wordt? Ik pakte een boek uit de kast dat ik al wel kende maar dat nu pas echt bij me binnen kwam,  De nieuwe wanorde – globalisering en het einde van de maakbare samenleving (2006) van cultuurfilosoof René Boomkens. Hij laat zien dat globalisering nogal wat teweeg brengt in het alledaagse leven, zoals de vluchtelingenproblematiek in alle scherpte laat voelen. Hieronder schuilt in Boomkens’ ogen niet minder dan de thematiek van het einde van het tijdperk van de maakbaarheid. ‘Politiek en wetenschap waren de hoekstenen van de moderniteit, in de zin dat zij exclusieve informatie- en inspiratiebronnen van de inrichting van de samenleving vormden. Zij hadden de absolute macht van feodale vorsten en het geopenbaarde weten van de godsdienst succesvol weten te vervangen en zijn er sindsdien even succesvol in geslaagd vorm te geven aan een nieuwe politieke en maatschappelijke orde, die van meer of minder democratische nationale staten en politieke gemeenschappen, die gekenmerkt worden door grote rijkdom en welvaart.’ (...)

Intrigerende inzichten. Alle reden om de auteur in het kader van de jaarserie Thuis in ballingschap zelf op te zoeken. Het treft, hij is net bezig met een nieuw boek dat de thema’s uit De nieuwe wanorde weer opneemt en verder uitdiept.  De gebeurtenissen de afgelopen tien jaar geven er zijns inziens meer dan genoeg aanleiding toe. Misschien was het woord ‘wanorde’ toch veelzeggender dan Boomkens in 2006 vermoedde.
René Boomkens (1954) werd geboren in Bussum. Zijn vader kwam uit een gegoed milieu, zijn moeder uit een arbeidersgezin. Beiden waren al niet meer religieus. Ze scheidden toen hij vijftien was.  Boomkens werd goed opgevangen door een docent godsdienst op de middelbare school, en dat bepaalde mede zijn keuze voor de theologiestudie aan de UvA. Na twee jaar stapte hij over naar de wijsbegeerte;  dominee worden was niet zijn ambitie. Hij studeerde af bij Harry Kunneman. In eerste instantie richtte zijn interesse zich op de wetenschapsfilosofie maar gaandeweg verbreedde zijn belangstelling zich tot de vragen van de publieke ruimte en de noodzaak die te onderhouden ten behoeve van een open en democratische samenleving.  Hij ontdekte dat wetenschapsfilosofie en sciëntisme te smal zijn. ‘De suggestie van een objectieve en lineaire wetenschapsontwikkeling klopt niet. Wetenschapsbeoefening blijkt niet eenduidig te zijn, ontwikkeling van de wetenschap ook niet. Dat liet studie van baanbrekende figuren als Kuhn, Feyerabend en Lakatos  mij wel zien.’ Na zijn studie doceert hij cultuurfilosofie aan de Radboud Universiteit, hij wordt in 1999 hoogleraar in Groningen en keert in 2013 dus terug naar zijn roots.  Zijn thema’s zijn steeds meer de stad en de populaire cultuur. (...)

Het collectief, het samen, dat is het grote verdwijnwoord.  De sociaaldemocratie heeft hier veel boter op het hoofd. Ze hebben de neoliberale tijdgeest omarmd, denk aan Kok en Blair, maar hadden niet in de gaten dat het kapitalisme bezig was met een sprongmutatie, naar mondiaal niveau, dat de kracht van de nationale verzorgingsstaat te boven zou gaan. Het kapitaal kreeg alle ruimte. Dat heeft ook geleid tot wat Richard Sennett omschrijft als het afwezig zijn van de landlords. De mondiale economische elite bekommert zich minder en minder om het land en de stad. Dit soort ondernemers denkt de staat niet meer nodig te hebben. In vroegere tijden waren ze juist gebonden aan een plek, en daar voelden ze zich ook verantwoordelijk voor. Grote havenbaronnen fungeerden bijvoorbeeld als mecenas voor de stad en bekommerden zich ook om de stad. Dat zie je nu veel minder. Veel moderne ondernemers denken de staat eigenlijk niet nodig te hebben, kijken neer op de overheid. Ten tijde van de LPF had je Herman Heinsbroek, die als ondernemer wel even minister van Economische Zaken dacht te kunnen worden. Trump is ook een soort Heinsbroek.’ (...)

Mijn politieke of stedelijke helden zijn Ahmed Aboutaleb en Eberhard van der Laan, niet voor niks burgemeesters. Ze kunnen hard zijn, en dat is soms ook nodig. Maar staan tegelijk ook voor het collectief. Ik ben het met Benjamin Barber eens dat burgemeesters in de nieuwe fase van modernisering belangrijke publieke leiders kunnen worden. Zij zullen aan de bak moeten, juist ook om het mondiale kapitalisme tegenspel te bieden. Want dat is echt een macht die ongereguleerd over de aardbol trekt, zich niet aan grenzen houdt en zich niet of nauwelijks verantwoordelijk voelt voor regio’s. Ook dat voelt het populisme heel goed aan. Van der Laan gaf laatst  ook aan dat de zaken op dit gebied in Amsterdam uit de hand dreigen te lopen. Amsterdam kent een nogal volatiele economie, met ups en downs, zeker ook in de vastgoedsector. En dat heeft alles met die moeilijk te reguleren internationale dimensie te maken. 
   Over de mondiale dimensie ben ik niet optimistisch. Ik zie daar niet zoveel Aboutalebs. Dat wordt nog spannend de komende tijden. Als je naar de wereld kijkt als een netwerk van steden, dan kun je dat net zo goed doen door de wereld te zien als een netwerk van grote bedrijven. Maar in dat netwerk – dat dus niet plaatsgebonden is – is een vorm van ontworteling, van footloose bezig zijn dominant, gekoppeld aan neoliberale economische opvattingen,  en daar zie ik nog geen echte kentering. Denk aan het geruchtmakende boek van Joris Luyendijk, Dit kan niet waar zijn. Het is wel waar en het is nog steeds waar. (...)

Boomkens is zelf niet religieus maar heeft wel een open mind naar religie. Over de inzet van denkers als Herman Philipse en Paul Cliteur schudt hij het hoofd. Hun rotsvast bouwen op de wetenschap als enige lens op de werkelijkheid is niet de zijne. 'Het strookt simpelweg niet met de alledaagse werkelijkheid van de 21e eeuw.'


Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.