Wapenveld

Hoe een christen met oorlog en geweld dient om te gaan is niet langer een theoretische exercitie, het raakt ons nu ook in onze existenz heute. Tijdens het afgelopen Reflectie Filmfestival in Ede was het een van de centrale onderwerpen. Met films als Bonhoeffer, Hacksaw Ridge, en Hidden Life werd de bezoeker uitgedaagd te reflecteren op de vraag wat oorlog met een mens, en specifiek, een gelovig mens doet. De docufilm Under Pressure (Living Image, 2024) toonde de actualiteit van deze vraag: het verhaal van de evangelische dominee Oleg Magdych, oftewel Baron, die in Oekraïne zijn kansel inwisselt voor een AR-15 aanvalsgeweer en zijn kerk voor een peloton soldaten. Dit artikel bundelt het nagesprek met regisseur Ruben Juch en producent Henk-Jan van Maanen over het maakproces van de film met de theologische reflectie die daarop volgde van Jaap Hansum en Jan Martijn Abrahamse.

Hoe Under Pressure tot stand kwam (Juch en Van Maanen)
Vanuit onze missie om Gods werk in en door mensen zichtbaar te maken zoeken wij naar plekken waar er licht is (een voorwaarde voor film), maar ook duisternis. Contrast dus. Film moet onthullen en ontmaskeren, met mildheid en genade. Daar op die grens tussen licht en donker lukt het soms om iets bloot te leggen van Gods werk door de harten en handen heen van hen die Hem volgen. Door deze lens op de werkelijkheid keken we ook naar het verhaal van Baron.

Een film maken gaat niet vanzelf. Het maken van Under Pressure was een jarenlang proces waarin we als makers, creatief, inhoudelijk, menselijk, financieel en geestelijk op zoek moesten naar manieren om het verhaal van Baron vast te leggen. Vaak begint dat bij jezelf openstellen. Letterlijk in het geval van Juch: ‘Toen de invasie begon, vroeg ik me af waar God was in deze oorlog en hoe christenen daar hun geloof beleefden. Mijn vrouw en ik vingen Olya op in ons huis, een Oekraïense christelijke vrouw. Toen ik haar mijn verlangen een film te maken deelde, vertelde ze dat haar man al bezig was met draaien. Dit was geen toeval. Ik vroeg meteen: ‘Hoe kan ik helpen?’ In juni 2022 reisde ik met Olya naar Oekraïne om haar man en zijn collega te ontmoeten. In Irpin, een dorp waar de Russen zich hadden teruggetrokken en een spoor van vernietiging hadden achtergelaten, sprak ik een man die zijn gezin en moeder in de tuin had begraven. In zijn ogen zag ik intens verdriet. Op dat moment besefte ik dat de grootste slachtoffers niet alleen de doden zijn, maar vooral de overlevenden, zij die onder constante druk verder moeten leven.

Een lang proces volgde, waarin we verschillende Oekraïense christenen begonnen te volgen om hun verhalen vast te leggen. Voor producent Van Maanen een onzekere tijd: ‘Vaak heb ik gedacht dat het project zou sneuvelen omdat er geen geld meer was om het af te maken. We zwommen in het materiaal, maar er waren nog geen distributiepartners, collega’s zaten met een burn-out thuis, terwijl hier de aandacht voor de oorlog afzwakte. En altijd was er de onzekerheid of we aan het front konden filmen en of Baron en onze Oekraïense cameramensen het wel zouden overleven.’ Maar bovenal was de vraag: lukt het om iets te vangen van oprecht geloof én recht te doen aan de brute werkelijkheid waarin dat geloof uiting krijgt? Juist op dat vlak sprong Baron eruit. We besloten de film op hem te richten.

Vanuit het perspectief van een filmmaker is Baron een geweldige hoofdpersoon. Hij zit midden in de actie, maar heeft ook het vermogen om te reflecteren op zichzelf en zijn omgeving. We besloten twee dingen te doen: hem dicht op de huid te volgen, maar ook hem te confronteren waar nodig. Soms gingen we daarin te ver. Op de vraag: heb je wel eens iemand gedood, en hoe voelde dat dan? kregen we nooit een rechtstreeks antwoord. Te direct, te plat, te intiem. Maar Under Pressure laat zien dat sterven in meer vormen en maten voorkomt. Sterven aan jezelf werd een belangrijk thema, net als het verlies van kameraden en vijanden, en ook het besef dat er iets in een gelovig mens kan sterven in de oorlog. Een letterlijk antwoord was ook niet nodig. Door hem zo dicht op zijn huid te zitten en door zijn eerlijke reflecties kregen we precies wat we zochten: een man die iets van Gods licht wil vasthouden én doorgeven. Die wil dat zijn soldaten blijven leven, maar als zij sterven, dat zij dan sterven ‘met Jezus in hun hart’, zoals hij zelf zegt. Jezus als redder in het sterven. We besloten dit te laten staan. Het past bij Baron, en het past bij ons als makers.

In de oorlog getrokken (Hansum)
Under Pressure brengt heel goed in beeld hoe Baron heel geleidelijk en stapsgewijs de oorlog wordt ingetrokken. Het voelt aan als een roepingsproces. Het begint in 2013 met de ‘revolutie van de waardigheid’ op het Maidanplein in centrum van Kiev. Baron die dan werkzaam is als voorganger van een evangelische gemeente ziet op zijn telefoon beelden van politieagenten die met geweld inhakken op de demonstranten. De bebloede, zwaar toegetakelde gezichten raken hem en hij besluit te gaan helpen door bandages en medicijnen te brengen. Hij besluit op dat plein een tent neer te zetten. Er wordt gebeden en er worden ook theologische gesprekken gevoerd over de legitimiteit om als praktiserend christen je tegen de overheid te keren. Dat is in de evangelische traditie waar Baron ook zelf door is gevormd bepaald niet vanzelfsprekend. De documentairemakers weven veel monologen van Baron door hun verhaal heen, waardoor je als kijker een heel nauwkeurig beeld krijgt van wat er het hoofd en hart van Baron allemaal omgaat in deze turbulente tijd. Eén van zijn makkers uit de gebedstent besluit naar het front te trekken. Baron ziet hoe zij daar op teenslippers lopen en besluit opnieuw te gaan helpen, nu door laarzen, sokken, beschermende kleding en medicijnen naar het front in het oosten te brengen. Er ontstaat een hechte vriendengroep die in deze maanden honderden van deze trips maakt. Zij besluiten zich beschikbaar te stellen als medics die gewonden en slachtoffers afvoeren van het slagveld en medische zorg bieden.Hoe legitiem is het je vijand te doden om zo anderen te beschermen?

Als in 2022 Rusland met veel geweld Oekraïne binnenvalt en Poetin zijn ‘speciale militaire operatie’ officieel begint, komt Baron tot een volgende stap. Het is nu ook voor hem tijd om de wapens op te nemen. Hij meldt zich aan bij een Territorial Defence Squad, waar hij na een korte intensieve gevechtstraining een peloton van 80 mannen aan gaat voeren van wie het grootste deel geen gevechtservaring heeft. Door het hoofd van Baron spoken vragen als: hoe legitiem is het je vijand te doden om zo anderen te beschermen? Voel ik dan euforie of berouw? De weg die Baron gaat bestaat aanvankelijk uit allerlei momenten van kleine goedheid die hem helpen om als het er echt om spant ook te blijven kiezen voor wat hij ziet als het goede. Het doet denken aan de bekende uitspraak van Ralp Waldo Emerson: ‘Zaai een gedachte en je oogst een handeling; zaai een handeling en je oogst een gewoonte; zaai een gewoonte en je oogst een karakter; zaai een karakter en je oogst een bestemming.’

Liturgie van de oorlog (Abrahamse)
Met zijn Cultural Liturgies-trilogie leert filosoof James K. A. Smith ons gevoelig te worden voor de manier waarop plekken en omstandigheden ons ‘trainen’: via ons lijf worden we gevormd tot bepaalde mensen. Dat zie je voor je ogen gebeuren in deze docu, als een gelovig mens tegen wil en dank in de liturgie van oorlog moet meedoen. Voortdurend word je als kijker heen en weer geslingerd tussen voor en na. In alles wordt Baron onderdeel van een andere viering. Liep hij eerst strak in pak en een bijbel in de hand op een podium, nu loopt hij in camouflage, een groot geweer in diezelfde hand, body armor waar eerst de stropdas zat, met de zinsnede In God we trust op het uniform.

Zo’n transformatie gaat niet in één keer. Wat begon met een gebedstent in 2013 uit zich nu in het vechten als frontsoldaat in 2022. Langzaam neemt de oorlog hem over. Dat doet ook wat met zijn lezing van de Bijbel. Van een typisch evangelische voorganger die zijn kerk op een radicale wijze de Bijbelteksten voorhoudt, aarzelt hij nu om de pacifistische taal uit de Bergrede te lezen. Als hij min of meer gedwongen wordt door de makers om te lezen, redeneert hij de inhoud van zich af: ‘Alles is hier eenvoudig’. Met wat hem in de kerk is geleerd kan hij in de harde realiteit van de oorlog niet meer uit de voeten. ‘De tijd is gekomen om de wapens op te pakken,’ zegt hij, het kwaad moet bestreden worden. In een interview met de Amerikaanse Fox News zegt hij vol vuur dat ze ‘erop gebrand zijn te vechten’. Je ziet hoe ze zich liturgisch voorbereiden op oorlog: het marcheren, schieten, omhangen van de vele gear, schoonmaken van je wapen, het oefenen van formaties, en de strijdkreten die als geloofsbelijdenissen klinken waarmee ze elkaar aanvuren en moed inspreken: ‘Glorie aan Oekraïne. Dood aan de vijanden.’ Wijzend op zijn mannen, zegt hij: ‘Dit is nu mijn kerk.’ Under Pressure toont ons van dichtbij wat er met een mens gebeurt – en dus ook met ons zou kunnen gebeuren, met een gelovige, een pastor – wanneer hij in een andere liturgie terechtkomt. Een andere orde, die iets in hem wakker roept: de oorlog, de bereidheid tot geweld. ‘Vijf minuten onder mortiervuur verandert je theologie,’ licht hij zelf zijn verandering toe.

Toch is God geenszins verdwenen of in de kerk achtergebleven voor Baron. Zijn worsteling is minder met God, als wel met zijn evangelicale traditie, die hem niet verder helpt in de situatie van oorlog, geweld, het verlies en de voortdurende angst. Te midden van de gewelddadige beelden breekt er zo af en toe iets menselijks door: de soldaat die in een ambulance een gewond kind zachtjes over de warm aait. Iets van zorg en tederheid tegen de achtergrond van wapens en bloed. Zo anders dan het hoge tempo waarmee een gewonde soldaat onder hoge druk in de openingsscène in een auto gepropt wordt. Ook de uitwisseling tussen Baron en zijn mannen houdt iets van menselijkheid overeind. Er is humor, broederschap, zorgzaamheid als ze samen koken en eten, en voor het slapen gaan worden er – heel gewoon – boeken gelezen.

Identificatie met Christus (Hansum)
Voor Baron behoren alle stappen in het transformatieproces van pastor tot soldaat tot de navolging van Christus. Ook aan het front behoudt hij het hart van een pastor. Zijn peloton van 80 strijders is immers zijn ‘kerk’. Later in de documentaire zegt hij: ‘Christus ging naar de mensen toe en was onder hen om te dienen daar waar zij waren. Onder de mensen zijn, dat is wat kerk-zijn is. Dit zijn de mensen die ik dien. Ik ben waarschijnlijk niet een heel goede commandant, maar ik heb altijd geprobeerd een pastor te zijn die voor de jongens zorgt.’

Als hij voor hen staat op appél gaat hij hen als liturg voor in een gezamenlijk hardop gebeden Onze Vader. Na de gebeden proclameren zij gezamenlijk: ‘Glorie aan Oekraïne! Glorie aan de helden! Dood aan de vijanden! Oekraïne boven alles! Voor de helden die stierven voor ons moederland: glorie! glorie! glorie!’ Baron gaat ook voorop in de strijd. Na de voorbereidende gevechtstraining blijkt er geen ervaren commandant beschikbaar om de leiding te nemen over zijn peloton. Iemand zegt: ‘Baron, neem het bevel over. Doe wat je moet doen.’ Barons primaire reactie is kenmerkend voor zijn levenshouding: ‘Als ik het niet doe, wie dan?’

Als hij terugblikt op een situatie waarin hij met zijn peloton onder zwaar vijandelijk vuur verkeerde, waarin zij verschillende kameraden moesten verliezen en hij zelf ook gewond raakt, zegt hij: ‘Het was zoals Christus in de woestijn, één op één met de duivel.’ Vlak voordat hij zijn mannen voor een week met verlof stuurt drukt hij hen op het hart om wel te rusten maar niet te relaxen. ‘En vooral niet op een manier die moeilijk zou maken om mij daarna in de ogen te kijken.’ Het zijn momenten die iets laten zien van een sterke identificatie met Christus. Een identificatie die zich niet alleen uit in dienstbaarheid en in vooropgaan in gebed en in de strijd, in moreel leiderschap. Bij Baron vertaalt dit zich ook in de grote mate waarin hij zich kwetsbaar durft op te stellen. Na het verlies van twee strijders huilt hij dagenlang. ‘Ik ben niet bang om te huilen voor mijn soldaten, omdat ik denk dat het ook een les is voor hen om echt te zijn. Als je wilt huilen, huil je.’ In een indrukwekkende minutenlange biecht voor de camera laat Baron tot op de bodem van zijn ziel kijken en verbergt hij niet wat daar gist en spookt aan angsten en schaamte:

In de oorlog voel ik me vaak beschaamd, omdat ik bang ben. Ik ben niet bang voor de pijn, daar heb je pijnstillers voor. Ik ben bang om te sterven. Ik ben bang om mijn leven te verliezen, om het meest kostbare geschenk te verliezen dat ik ontvangen heb van mijn Vader. In kerkelijke kringen zeggen ze vaak dat je de dood niet hoeft te vrezen omdat de dood je bij God brengt. Ik heb geleerd dat ik niet bang hoef te zijn om te sterven, maar om de een of andere reden vind ik het nog steeds angstaanjagend. De vraag is hoe ik mezelf kan beschouwen als een gelovig mens als ik bang ben voor de dood. Als ik dit in een kerkelijke setting zou zeggen, zouden veel mensen mij veroordelen en zeggen dat ik geen gelovige ben. Een moeilijk thema. Ik wil niet sterven. Ik ben bang dat ik mijn kleinkinderen niet zal zien. Ik ben bang dat ik het herstelde Oekraïne niet meer zal zien en daarvan niet meer zal kunnen genieten. Ik ben bang dat ik nooit meer een ritje zal rijden op mijn Harley. Ik ben bang om te sterven en ik schaam me daarvoor. Maar hoe meer ik erover nadenk, hoe meer ik ervan overtuigd ben dat ik zo niet moet denken. Ik zou nu moeten nadenken over andere dingen. Nu zou ik niet moeten nadenken over overleven, over hoe ik mijn team kan redden. Hoe ik het leven van mijn strijders kan redden. Dat verdient nu mijn aandacht.

Zeker gelet op zijn culturele achtergrond en zijn kerkelijke context met een voorkeur voor robuuste geloofsopvattingen, is deze Baron iemand die je nog lang bijblijft, juist omdat hij zich zo in zijn ziel durft te laten kijken onder de meest extreme omstandigheden die je je maar kunt voorstellen. Het houdt je als kijker een spiegel voor. Welke keuzes zou ik maken in soortgelijke omstandigheden?

Slotwoord (Juch en Van Maanen)
Nog even terug naar het maakproces. Natuurlijk heeft niet alles de laatste versie van de film gehaald. Zo hebben we Barons uitspraak waarin hij aangeeft niet te kunnen terugkeren naar zijn rol als pastor van de evangelische kerk eruit gelaten. Het vereiste te veel uitleg. Maar in essentie kwam het erop neer dat Baron zichzelf niet meer vertrouwde als pastor voor mannen die weigeren te dienen in het leger. Ook daar zijn er velen van. Voor Baron zijn ze verraders. En hoewel hij weet en vindt dat hij ook pastor voor hen zou moeten zijn, kan hij het niet opbrengen.

Wat hij wel kan opbrengen? Een herder zijn voor zijn mannen. Nu nog aan het front, maar straks ook voor de veteranen die fysiek en geestelijk verwond uit de oorlog komen. Hij en zijn vrouw (een psychologe) zijn bezig met de oprichting van een herstelcentrum voor veteranen in West-Oekraïne. Hiervoor werd geld ingezameld bij de première in februari 2025. Baron was erbij en zag hoe de zaal hem massaal een staande ovatie gaf. Voor ons als filmmakers was dit het hoogtepunt van drie jaar lang werk aan deze documentaire. Erkenning voor Baron en zijn mannen voor het sterven dat ze dagelijks ondergaan om hun geloof, hun land, hun families en ook onze wereld te verdedigen.

Ruben Juch is regisseur van Under Pressure. Henk-Jan van Maanen MSc is producent van Under Pressure. Drs. Jaap Hansum is docent theologie aan de CHE. Dr. Jan-Martijn Abrahamse is lector theologie aan de CHE.

Zelf Under Pressure bekijken of een voorstelling organiseren? Dat kan.
Under Pressure is in verschillende landen uitgezonden op tv en wordt gebruikt door kerken, scholen en (militaire) organisaties voor vertoningen. Speciaal daarom heeft Living Image pr- en gespreksmateriaal ontwikkeld waarmee je in gesprek kunt gaan over belangrijke vragen die de film oproept, zie https://www.livingimage.nl/underpressure.