Wapenveld

Als studenten les krijgen in het vakgebied van de internationale betrekkingen (hierna: Internationale Betrekkingen), leren de meeste handboeken hen dat er verschillende stromingen bestaan, zoals het realisme, liberalisme, marxisme, constructivisme en bijvoorbeeld de kritische theorie. Een goede docent zal benadrukken dat deze stromingen in de praktijk vaak minder strikt van elkaar gescheiden zijn dan het lijkt. Toch hebben studenten vaak het gevoel dat zij één perspectief moeten kiezen. Immers, al deze benaderingen claimen de werkelijkheid van de wereldpolitiek het beste te kunnen begrijpen of verklaren. Maar waar is de christendemocratie in dit rijtje? Dat zij er niet tussen staat is des te opmerkelijker omdat christendemocraten al decennialang een belangrijke rol spelen in het vormgeven van internationale betrekkingen en het buitenlands beleid van Europese landen. Hoe is deze afwezigheid te verklaren?

Dat komt, in de eerste plaats, omdat Internationale Betrekkingen een sterk door de Verenigde Staten gedomineerde discipline is. Christendemocratie is geen Amerikaanse politieke filosofie en wordt daarom gemakkelijk over het hoofd gezien. Dat betekent overigens niet dat er geen overlap bestaat. Zo’n vijf jaar geleden stelde de hoogleraar Carlo Invernizzi Accetti in het tijdschrift Foreign Policy dat president Biden een christendemocraat was.

Stemming out of a 19th century intellectual endeavor to reconcile Catholic social doctrine with modern democracy, the Christian democratic ideology can be characterized in terms of three core principles: a morally tinged conception of the ‘natural order’ as a harmonious and organically integrated society; a remedial conception of the welfare state as a way to protect social unity and stability from the threat of radical takeover; and a conception of democratic practice as a constant process of compromise and reconciliation between conflicting social interests.

Ten tweede geldt dat Internationale Betrekkingen, als onderdeel van de sociale wetenschappen, een sterk seculiere discipline is. Dat betekent dat politiek-filosofische stromingen die religieus geïnformeerd of geïnspireerd zijn, al snel worden veronachtzaamd. Zo wordt de grondlegger van het realisme in de Verenigde Staten, Reinhold Niebuhr, hooguit terloops genoemd – als hij al genoemd wordt.

Het is problematisch dat de christendemocratie wordt genegeerd in de Internationale Betrekkingen. In de praktijk merken studenten namelijk al snel dat de bestaande stromingen reductionistisch zijn. Het dagelijkse werk in de diplomatie en internationale politiek is ook veel complexer en rommeliger dan één enkel perspectief kan verklaren. De politieke filosofie van de christendemocratie is juist niet reductionistisch en in de loop van tientallen jaren gevormd in de praktijk. Zij combineert verschillende elementen uit de bovengenoemde stromingen en integreert deze. Daarmee doorbreekt zij het denken in afzonderlijke theorieën, overstijgt zij de zwaktes van afzonderlijke benaderingen en verenigt zij sterke punten. Bovendien is deze politieke filosofie gevoelig voor religieuze en quasireligieuze wereldbeelden en ideeën, en voor de rol die deze spelen in de wereldpolitiek - in tegenstelling tot veel van de huidige dominante theorieën. Die gevoeligheid is van grote meerwaarde in een wereld waarin (politieke) religie een steeds grotere rol speelt.

Er is nog een reden waarom christendemocratie aandacht verdient van academici: de huidige politieke situatie. Na jaren waarin christendemocratie vooral een project was waarin de Europese samenwerking werd vormgegeven, is het nu de uitdaging om als Europa op het wereldtoneel de juiste rol te spelen. De christendemocratie biedt daarvoor veel aanknopingspunten. De huidige grootmachten opereren vanuit de aanname dat het internationale systeem bestaat uit staten die hun macht en veiligheid maximaliseren – als verzet tegen de globalisten. De christendemocraten benadrukken echter dat er ook staten en niet-statelijke actoren zijn die samen proberen iets vorm te geven van een internationale samenleving met een gedeelde cultuur, gemeenschappelijke gebruiken en diplomatieke tradities. De globalisten identificeren zich op hun beurt met de Kantiaanse traditie en botsen daarmee met de Hobbesiaanse en Machiavellistische traditie.‘Samenwerking is altijd beter dan confrontatie’

De christendemocratie deelt elementen van beiden, maar is tegelijkertijd uniek. Zij deelt realistische of conservatieve intuïties over het egoïsme van staten en het primaat van het nationale belang, maar gelooft ook dat staten en internationale organisaties instrumenten zijn om dat egoïsme te beteugelen en in balans te brengen. Moraal bindt staten aan hogere principes. Haar uniciteit ligt in het Grotiaanse perspectief op internationale politiek. Dit perspectief accepteert de pluraliteit van beschavingen en culturen, maar gaat er tegelijkertijd van uit dat een internationale samenleving kan worden opgebouwd op basis van het inzicht dat ‘samenwerking altijd beter is dan confrontatie’. De huidige Poolse premier Donald Tusk stelde dit onlangs in reactie op dreigende handelstarieven van de VS. Waar het realisme prioriteit geeft aan nationale verantwoordelijkheden, probeert het Grotiaanse perspectief deze te verzoenen met internationale en humanitaire verantwoordelijkheden – en, meer recent, met rentmeesterschap over onze planeet.

Het kan alleen tot schade zijn als onze studenten dit perspectief niet wordt voorgehouden.

Dr. S. Polinder is postdoctoraal onderzoeker Religie, conflict en sociale verandering aan de Universiteit Utrecht.