Over aanwezigheid achter het zijnde

De visie van George Steiner op Martin Heidegger

Abstract

Een inleiding schrijven tot het denken van Martin Heidegger is op zijn minst een hachelijke onderneming. Aldus de Nederlandse Heidegger-expert Alfred Denker in een recent boek. In Duitsland staat het tonen van belangstelling voor Heidegger gelijk aan academische zelfmoord. Want we hebben het toch over die nazi-filosoof?

Ook in Nederland, waar een levendige traditie van fenomenologisch onderzoek was, wordt de aandacht voor Heidegger minder en de invloed van de analytische filosofie groter. Deze filosofie legt meer de nadruk op de natuurwetenschappelijk methode, de logische analyse en het wetmatige en ahistorische karakter van de werkelijkheid. Dit in tegenstelling tot de fenomenologie, die vooral aansluit bij de concrete, dagelijkse ervaring en de bijbehorende historische context. Door de analytische filosofie wordt de metafysica als ‘study of the ultimate reality’, samen met de lange traditie van het Europese denken, als achterhaald en ouderwets weggeschoven. De Europese continentale filosofie, waar de fenomenologie onderdeel van was, lijkt te hebben afgedaan. Het weerhoudt Denker er niet van een fraai boek te schrijven over de ‘grootste zoeker van de 20e eeuw’.

In de onlangs verschenen biografie van Egbert Schuurman, techniekfilosoof en oud-senator voor de RPF en CU, wordt in de titel al gerefereerd aan Heidegger: ‘Alleen God kan ons nog redden’. Die titel verwijst naar een postuum verschenen interview met Der Spiegel (1966) waar hij zegt: ‘Nur noch ein Gott kann uns retten’. Remco van Mulligen, de biograaf van Schuurman, merkt op dat er een zekere Gelassenheit uit spreekt. Dat is kenmerkend voor Heideggers visie op onze technologische cultuur. In God geloven we niet meer en de techniek heeft zijn plek ingenomen. ‘Heideggers uitspraak wijst op de natuur van de mens: we zijn altijd op zoek naar een god en doordat we dat doen, komen we als mensheid tot zinvolle prestaties. De autonome techniek sleurt ons mee, meent Heidegger, vervreemdt ons van onszelf. Wat kan ons nog redden. De grote Duitse filosoof ziet nog wel een uitweg, maar gelooft hij daar zelf nog in? Hij geloofde in ieder geval niet in God.’ Schuurman neemt – als tegendraads christen in een seculier land – een heel andere positie in. Gevraagd naar zijn cultuurpessimisme noemt hij Heidegger niettemin één van zijn belangrijkste inspirators.

Ook in de kolommen van Wapenveld komt Heidegger regelmatig voorbij, al is het vaak indirect. Denk aan de doorwrochte artikelen van Gerard Visser. In dit artikel komt de visie van George Steiner op de nalatenschap van Heidegger voor het voetlicht. Mijn fascinatie voor Steiner is indertijd ontstaan wegens zijn niet aflatende en hartstochtelijke pleidooi voor ‘aanwezigheid van betekenis’  in dit bestaan. Achter het kunstwerk, of dat nu literair, muzikaal of beeldend is, gaat namelijk een maker, een ‘schepper’, schuil. Aan het eind trek ik de lijn van Steiner door naar het hedendaagse debat over metafysica.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.