Close encounters met Marx en Nietzsche

Close encounters met Marx en Nietzsche

Abstract

In 1999 kwam de Amerikaanse historicus Jim Bratt met het voorstel Kuyper anders te lezen. Abraham Kuyper (1837-1920) was in zijn dagen een leidende figuur in het Nederlandse politieke en kerkelijke landschap maar sinds de culturele revolutie een wat vergeten en ook vaak verkeerd begrepen persoon. Dit najaar is het honderd jaar geleden dat hij overleed en in dat kader wordt internationaal het academische jaar 2020/21 als een ‘Kuyperjaar’ opgevoerd.

In Nederland mag Kuyper dan relatief onbekend en onbemind zijn – een bont internationaal gezelschap vanuit de VS tot Zuid-Korea beschouwt hem als onverminderd relevant en ziet zijn erfenis dan ook als een blijvertje. Daarbij is Bratt slechts één naam uit velen, maar tegelijk van bijzonder belang: hij is de auteur van de voornaamste biografie van Kuyper, waarover later meer.

Bratt stelde voor, Kuyper minder verticaal te lezen – in een Nederlandse traditie die dan begint bij Groen van Prinsterer en het Réveil en doorloopt de twintigste eeuw in met de ARP en de Wijsbegeerte der wetsidee – en meer horizontaal. Te midden van zijn tijdgenoten, niet alleen in Nederland maar uitdrukkelijk ook internationaal.

In Bratts essay komt dan een Kuyper tevoorschijn die zich positioneert tussen victoriaanse tijdgenoten die zich allemaal rekenschap gaven van de moderniteit en daarop hun antwoorden formuleerden. Kuypers generatie vertegenwoordigde een cruciale fase in de westerse moderniteit, stelt Bratt, en Kuyper zelf valt in die context op zijn plaats. Het was een generatie van systeembouwers, zoals Kuyper er een was. Zijn calvinisme blijkt bij nadere beschouwing internationaal een plek te vinden naast andere ‘worldviews’ en ideologische constructen.

Daarbij vallen namen als die van de Amerikaanse godsdienstfilosoof William James (1842-1910) en de Duitse vader van de geesteswetenschappen Wilhelm Dilthey (1833-1911). Het punt is dat Kuyper vaak het best begrepen wordt in die context, tijdgenoten met soortgelijke preoccupaties, en dan met name internationaal. Zo was Dilthey net als Kuyper de man van de Weltanschauung (worldview), wat Kuyper in zijn Stonelezingen (1898) een ‘life-system’ noemt omdat het begrip worldview in de Angelsaksische wereld nog niet in deze zin bestond. Het calvinisme was een life-system, een complete worldview, hield hij zijn Amerikaans publiek voor. Kuyper verbond in zijn Stonelezingen het Duitse idealistische begrip Weltanschauung met de Angelsaksische wereld en dat vormt zijn bijdrage aan de ontwikkeling ervan tot de dag van vandaag.

Dit inzicht – Kuyper begrijpen tussen zijn tijdgenoten – werkte Bratt nader uit in Abraham Kuyper: Modern Calvinist, Christian Democrat (2013), een biografie die in Nederland nog wat onderbelicht is gebleven. Onder Bratts handen groeit Kuyper uit tot een denker van internationale allure die zijn plek vindt tussen de andere grote systeembouwers van zijn tijd. Opnieuw vallen namen als die van Dilthey en William James, naast de politieke leiders van die overgangstijd tussen de victoriaanse en voluit moderne wereld, van Kuypers held William Gladstone tot de Amerikaanse presidenten van zijn jaren. 

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.