Bijna zoiets als een ‘historische sensatie’

De coulissen van een ideologisch drama

Abstract

Op de meest noordelijke stadspoort van Lübeck zijn drie plaketten aangebracht. Eén ervan is van gebakken klei, de tweede van metaal, de derde van plastic. De eerste bevat een simpele tekst: Carl Hans Lody starb für uns 6.11.1914 im Tower zu London. Veel zegt dat niet. Wie was Carl Hans Lody? – vraag ik me op die vroege ochtend van mijn Lübeckse omzwerving af.

Bertold Brecht, zo ontdek ik later, heeft als scholier een van zijn eerste gedichten aan hem gewijd. Hij was zestien toen Lody in Londen als spion werd terechtgesteld. De Eerste Wereldoorlog was net begonnen en Brechts lofzang zindert van patriottisme: ‘…du hast dein Leben dafür gelassen/Daβ eines Tages in hellem Sonnenschein/Deutsche Lieder brausend über dein Grab hinziehen’.

Dat moet, twintig jaar later, het jonge naziregime wel hebben aangesproken. Of Lody toen nog de beroemde held was van vlak na zijn executie, weet ik niet, maar hier kon een onverschrokken man (hij weigerde voor het vuurpeloton de blinddoek) passend verheven worden tot nationale Übermensch. Hoewel Lody geen enkele band met Lübeck had en er al helemaal niet begraven ligt, werd er in de stadspoort een manshoog reliëf van een ridderfiguur aangebracht die hem symboliseerde.

Daaronder kwam de korte tekst in gebakken klei. En ter nadere uitleg de metalen plaket met een citaat van de held zelf – Ich habe einen Auftrag meines Vaterlandes erfüllt’ – en de vermaning: ‘Op 6 november 1914 om zes uur vroeg stierf Lody doorboord door vijandige kogels, in de dood zelfs een tegenstander nog achting afdwingend voor Duits heldendom. Denkt daaraan!’

Terwijl ik het Denkmal 86 jaar later op me laat inwerken, ligt de zomer vol neergehaalde standbeelden en gecorrigeerde geschiedenis nog vers in het geheugen. Vredig in het zonlicht badend, wekken de teksten op de stadsmuur des te meer verbazing. Niet dat de kritiek van de tijd simpelweg langs hen is afgegleden en ze nu quasi-onschuldig mogen voortbestaan. Het monument was wel degelijk omstreden en de ridderfiguur heeft de oorlog niet lang overleefd.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.