Het gewone leven onder Gods beslag

Zoektocht naar oorzaak hernieuwde belangstelling voor Kuyper en Bavinck

Abstract

Er is nogal wat verschil in perceptie tussen de waardering in Nederland en de manier waarop buitenlandse ogen naar deze Nederlandse erfenis kijken. Kuyper geldt hier te lande al decennia lang als gepasseerd station. Zijn naam roept eerder meewarigheid op, om niet te zeggeneen zekere schaamte en ongemak. Zelfs het televisieprogramma dat George Harinck maakte over zijn reis rondom de Middellandse Zee heeft dat niet kunnen veranderen. Voor velen die de Nederlandse Hervormde Kerk als de vaderlandse kerk liefhadden gold hij als scheurmaker, voor de liberalen was hij de breker van de natie, de populist die het volk aan de macht hielp, en voor hen die uit een rood nest kwamen blijft hij de man die de Spoorwegstaking brak. Kuyper is Nederland een controversiële gestalte, nog steeds.

(...)

Wat maakt Kuyper, Herman Bavinck tot figuren die gelezen worden in Noord-Amerika, in Schotland, in Zuid-Korea, in Japan, in Indonesië? Laat ik eerst de focus richten op Bavinck. De belangstelling voor zijn theologie heeft een hoge vlucht genomen. Daarin evenaart hij momenteel Kuyper. Het antwoord heeft veel te maken met de cruciale vraag of het werk in vertaling beschikbaar is. Voor Kuyper gold die beschikbaarheid al gedeeltelijk. Met name zijn beroemde Stone Lectures, gehouden in 1898 in Princeton aan het Princeton Theological Seminary, waren onmiddellijk in Engelse vertaling verkrijgbaar. Ook later is er werk van Kuyper vertaald, maar steeds in kleine delen. Zijn analyse van het neo-calvinisme als een stelsel dat een visie op God, wereld en cultuur gaf, is goed verbreid en door de decennia heen ook gelezen. Voor Herman Bavinck gold dat niet. Hij heeft het lange tijd moeten doen met veel minder belangstelling, tot een paar jaar geleden, toen er een volledige vertaling van zijn Gereformeerde Dogmatiek op de markt kwam. De verschijning van de Reformed Dogmatics is de verdienste van John Bolt, die er zijn levenswerk van gemaakt heeft het werk en gedachtengoed van deze gereformeerde dogmatiek voor een Engelstalig publiek toegankelijk te maken. En met wat voor een resultaat! 

(...)

Kuyper heeft het concept van algemene genade, dat in de gereformeerde theologie al lang aanwezig was, uitgebouwd tot een brede theologie van de cultuur. Wat hij leverde was niet minder dan een visie op de moderniteit. De modernisering van het leven, industrialisering, ontwikkeling op het gebied van wetenschap, nijverheid, onderwijs en medische zorg, werd in een christelijk perspectief geplaatst. Kuyper heeft noties waarover hij in jaren 80 van de 19e eeuw al had geschreven in zijn werk over de Heilige Geest, later uitgewerkt tot een leer van de ‘Gemeene Gratie’, De titel was al een anachronisme in Kuyper’s eigen tijd. Hij gaf zijn zeer moderne cultuurtheologie daarmee het cachet van ouderdom, in het moderne vernis van zijn theologie bracht hij opzettelijk wat craquelé aan. Het was nieuw, maar moest oud lijken. 

De verdienste van de leer van de ‘Gemeene Gratie’ is en was dat hij zijn tijdgenoten een perspectief op hun werkelijkheid gaf, die het mogelijk maakte aan die veranderende wereld deel te nemen, kritisch, maar tegelijkertijd met een positieve, aanvaardende grondhouding. De moderne ontwikkelingen waren geen bedrijfsongeval, waar een gelovige zich van diende te distantiëren. De ontwikkelingen waren in feite ontvouwingen van wat God al in de schepping had ingelegd. Gods eer is ermee gemoeid dat de grootse onderneming van de heilsgeschiedenis tot bloei en voltooiing wordt gebracht. En die heilsgeschiedenis omvat niet alleen het heil van mensen, van personen, maar ook de rijkdom van culturen. Wedergeboorte, ‘palingenesis’, is bij Kuyper dan ook niet alleen een woord dat betrekking heeft op persoonlijke wedergeboorte, maar op heel de kosmos en zijn ontwikkeling. Men kan kritiek hebben op het optimisme dat in de uitwerking van deze theorie meekomt, maar ik acht het nog steeds van enorme waarde en een uitdaging voor de huidige theologie.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.