De leemte van het darwinisme

Het armoedige begrip van het leven

Abstract

Mijn eigen verhouding ertoe vertoont daarmee een zekere verwantschap. Het probleem dat ik met het darwinisme ervaar is niet zozeer gelegen in de evolutiegedachte, maar in het armoedige begrip van het leven dat het heeft verbreid. De rol van genetische variatie en aangepastheid aan de omgeving in de ontwikkeling van de soorten staat voor mij niet ter discussie. Wel de verabsolutering van deze hypothese, als zou zij afdoende zijn, en de uitvergroting ervan tot een theorie omtrent het leven.

Zelf moest ik al eens vaststellen: ‘De absurde paradox van het darwinisme is dat nu juist deze theorie, die alle aandacht voor “omgeving” vraagt, zich van elke bezinning op het wezen van “omgeving” ontslagen acht.’ Hetzelfde geldt uiteraard voor het begrip van het leven, maar leven en omgeving zijn niet te scheiden. In de hypothese van het darwinisme is de omgeving beslissend, in zoverre zij het is die blind selecteert en wel op aangepastheid. En bovendien, pas een omgeving brengt het ‘genetisch materiaal’ tot ontplooiing, sterker nog, zonder omgeving was er niets dat zich zou kunnen ontplooien.

Waarom laat het darwinisme het fenomeen omgeving, dat nu juist zo cruciaal is, min of meer onverschillig? Daar zijn twee redenen voor. In de eerste plaats betreft zijn hypothese een universeel mechanisme, dat van toepassing verklaard wordt op elke verhouding tussen leven en omgeving. In de tweede plaats staat de aard van de omgeving vast, dat zijn de inwerkende uitwendige omstandigheden. Dit laatste lijkt vanzelfsprekend, maar is het niet. Sterker nog, als de wetenschap het darwinisme tegenwoordig heeft geïncorporeerd, is dat meer aan deze vanzelfsprekendheid te danken dan aan het darwinisme zelf. Dit heeft zich breed kunnen maken dankzij de vereenzelviging in het Europese denken van omgeving met de buitenwereld. In het darwinistisch verband van aanpassing en omgeving staat omgeving bijvoorbeeld voor de aanwezigheid van bepaald voedsel en aanpassing voor het mechanisch ingesteld zijn op dit voedsel. Maar de theoretische blik op de dingen tegenover ons was al maatgevend voor de wijze waarop de Grieken het leven beschouwden.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.