Christelijk leven wordt weer iets groots

Hernieuwde kennismaking met John Henry Newman

Abstract

John Henry Newman (1801-1890) is ongetwijfeld de grootste Engelse theoloog van de 19e eeuw. Hij was een anglicaans theoloog die na lange innerlijke strijd rooms-katholiek is geworden. Op hoge leeftijd gekomen werd hij nog kardinaal gecreëerd. Hij was een groot getuige in een eeuw waarin de secularisering van de samenleving in een stroomversnelling raakte.

Het is niet overdreven om over The secularization of the European mind in the 19th century (titel van een boek van Owen Chadwick) te spreken. Maar tegelijk is dit ook de eeuw waarin grote christelijke getuigen zijn opgestaan die met een profetisch inzicht in de diepe onderstromen van de tijd de kracht van het christelijk geloof hebben ontdekt, geleefd en uitgesproken. Denk daarbij aan de Deen Kierkegaard, aan de Rus Dostojevski, maar ook aan de Nederlander Gunning. Onder hen verdient ook Newman genoemd te worden.

In Nederland is de invloed van Newman pas in de 20e eeuw op gang gekomen. Voor zover ik kan nagaan hebben de grote theologen van de 19e eeuw in Nederland zich nauwelijks met hem bezig gehouden. Bij protestanten kan de reden zijn dat Newman halverwege zijn leven is overgegaan van de anglicaanse naar de rooms-katholieke kerk. Pas gaandeweg de 20e eeuw komt hij nadrukkelijk in het blikveld in Nederland met studies van J.H. Gunning J. Hz., de theoloog Van der Pol, de classica Cornelia de Vogel, en op een gegeven moment ook Noordmans. Daarna duikt zijn naam nog wel op (o.a. bij Miskotte, die hem trouwens al eerder las dan Noordmans) maar ebt de belangstelling weer wat weg.

Inmiddels is er een proefschrift verschenen van Eric Bouter: Geloven op gezag, een kritische analyse van de Newmanreceptie bij Noordmans inzake de Kerk en de wending naar het subject. Het is een zeer welkom boek, geschreven met hartstocht. Bouter schrijft dat hij ‘zo onder de invloed van de Engelse kardinaal raakte, dat een gereformeerd tegenwicht wenselijk werd.’ (a.w.7). Hem overkwam hetzelfde als eerder ook anderen. Van de genoemde Gunning jr. is bekend dat hij op een gegeven moment zijn Newmanbibliotheek opruimde: hij vreesde anders voor een overgang naar de Rooms-Katholieke Kerk. Van de Pol en De Vogel zijn rooms-katholiek geworden. Bouter zocht zijn toevlucht voor een tegenwicht bij Noordmans. Of dat echt geholpen heeft is de vraag. Dat een Nederlands protestants theoloog op Newman promoveert, is in ieder geval een memorabel feit. 

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.