Blijven nadenken over wat techniek met ons doet

Thuis in ballingschap – slot

Abstract

Wie de opiniepagina’s van de kranten een beetje bijhoudt, kan bijna elke week lezen over de gevaren van de digitalisering van onze wereld. Zelfs de bedenkers van internet trekken aan de bel. Wat begon als de zoveelste technische vooruitgang, lijkt te eindigen in iets wat niemand wil. Maar tegelijkertijd is er niemand meer bij machte de voortdenderende trein te stoppen.

Hans Achterhuis sprak in dit verband ooit van de paradoxen van de moderniteit. In de jaarserie over vervreemding van de afgelopen jaargang ‘Thuis in ballingschap’ hebben we de digitale revolutie aangewezen als een van de bronnen van vervreemding. Vooruitgang heeft altijd een prijs. Moderne communicatietechnologie geeft ons enorme mogelijkheden, maar kan ons ook eenzaam maken. Hoe groot de prijs is die we betalen, zien we vaak pas achteraf. Het lijkt onschuldig om digitaal gevolgd te worden door het achterlaten van onze gegevens. Wie heeft als nette burger immers wat te verbergen? Maar een klein beetje verbeelding kan ons doen beseffen dat we op die manier meehelpen aan het ontstaan van de ultieme massamens, hulpeloos in de handen van op macht en geld beluste lieden.

Misschien speelt er al een kleine glimlach om uw lippen of ergert u zich aan de onheilsprofeten in de kranten. Voor je het weet kom je terecht in de wereld van complottheorieën. Als die allemaal waar zijn, kunnen we maar beter de luiken en deuren dichtdoen. Het probleem is alleen dat de afgelopen tien jaar keer op keer is gebleken dat complottheorieën hout snijden. Denk aan de Paradise Papers, waaruit naar voren kwam hoe het eraan toegaat in de belastingparadijzen, of het gebrek aan moraal in de bankenwereld. Het zou weleens het topje van de ijsberg kunnen zijn. Een wereld vol met mensen van goede wil bestaat niet. En zelfs al zou die bestaan, dan kijken al die lieve mensen niet verder dan hun neus lang is. Wie alleen de regels volgt, ziet niet de problemen die het systeem veroorzaakt. Het kan wel kloppen wat we doen, maar dat wil nog niet zeggen dat het deugt.

De wereld waarin wij leven kan ons angstig maken. Of juist heel activistisch. Misschien is het tij nog te keren. Kies een alternatieve zoekmachine en vernietig uw Google-account. Laat de overheid eindelijk eens werk maken van het controleren van de digitale reuzen, die ons constant digitaal begluren. En laat wetenschappers eens een lesje ethiek nemen, in plaats van in hun labs te zitten prutsen aan nieuwe technologieën waar wij nog geen weet van hebben. Ondertussen zijn angst en activisme misschien wel de keerzijde van dezelfde medaille. In beide gevallen zien we mens en technologie als twee losstaande entiteiten. In het ene geval is de mens slachtoffer van technologie, in het andere geval is hij de beheerser ervan. Wij bepalen de techniek of de techniek bepaalt ons. In dit artikel wil ik het strijdtoneel eens van een andere kant bekijken. Met als resultaat dat we iets bedachtzamer kunnen omgaan met de paradoxen van de moderniteit.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.