Beelden spreken hun eigen taal

Over liturgie en christelijke kunst

Abstract

Rond de jaarwisseling van 2015 naar 2016 stond ik met enkele geïnteresseerde vrienden in de Nieuwe Kerk te Amsterdam. Op dat moment was daar een tentoonstelling georganiseerd over ‘Rome – de droom van keizer Constantijn ­ kunstschatten uit de Eeuwige stad’. Bij één vitrine met ‘vergulde bodems van drinkglazen’ ontspon zich tussen onze vrien­den een gesprek.

De discussie én deze gebroken stukjes glas prikkelden mijn nieuwsgierigheid, bovenal omdat de tentoonstellingsgegevens ons over de achterliggende betekenis in het ongewisse lieten, alsook de headphones met de vriendelijke toelichting van de priester en kunsthistoricus dr. Antoine Bodar. Thuisgekomen raadpleegde ik de meest recente catalogus vroegchristelijke kunst: Credo, Paderborn 2013. Maar ook die hield het vaag en neutraal. De vragen bleven. Waarom zijn zulke brokken glas met een gouden ‘laagje’ de moeite van het tentoonstellen waard? Welke plek of functie hadden deze glazen rondjes in de wereld van het vroege christendom?

Na enig zoeken vielen de puzzelstukjes in elkaar. Van de Romeinen uit de klassieke Oudheid weten we dat zij vele vormen van glasbewerking kenden. Opgravingsvondsten bewijzen dat. Glasmakers in Alexandrië maakten van de 1e eeuw voor tot de 4e eeuw na Christus – dat is ongeveer de gehele periode van het keizerrijk – drinkbekers met in de bodem ingesmolten goudfolie, waarvan er nog zeer vele over zijn. Ook in Rome, Keulen en Trier zijn vele resten van zulk glaswerk teruggevonden. Men neemt aan dat ook daar in werkplaatsen vergelijkbare glazen bekers werden gemaakt.

Een glazen beker maakte men toen door het glas in een mal te gieten of met een buis te blazen. Wanneer de schaal of beker gereed was, plakte men een voorstelling, uit goudfolie geknipt of weggesneden, tegen de bodem; waarschijnlijk aan de buitenkant. Daarna werd over deze gouden laag weer een laagje glas gesmolten, zodat het goudfolie geheel in het glas opgenomen werd. Deze glazen waren natuurlijk kostbaar en werden dan ook alleen voor bijzondere gelegenheden op bestelling of in serie gemaakt, zoals bij een huwelijk of een jubileum. Er zijn van deze glasbodems honderden exemplaren teruggevonden, met zowel seculiere als religieuze thema’s, ontleend aan de ideeënwereld van het heiden-, christen- en jodendom.

De vragen die ons rond de vitrine in de Nieuwe Kerk bezighielden, gingen echter niet alleen over de herkomst of productiewijze, maar vooral over de functie en betekenis van deze glasbodems voor christenen. Waren de drinkbekers wel voor gewoon gebruik bestemd? Gezien de kostbare uitvoering lag dat niet voor de hand. Ook de vroegchristelijke thematiek trok onze aandacht: hoofden van Paulus en Petrus symmetrisch naar elkaar gewend. Van dit type zijn er zeer veel bewaard. Verder veel reddingsscènes uit het Oude en Nieuwe Testament, zoals het offer van Abraham, de opwekking van Lazarus en Christus aan het kruis. Waarvoor diende zo’n drinkglas met kostbare voorstelling?

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.