Kan transcendentie doorbreken in het onderwijs?

Onderwijspedagoog Gert Biesta over het belang van persoonsvorming

Abstract

Wat is dat eigenlijk, goed onderwijs? Gaat het dan om het ontwikkelen van competenties en het behalen van ‘leeropbrengsten’? Kun je de effectiviteit van leerprocessen meten? En is de docent nog wel nodig? Gaat het niet meer om het begeleiden van leerlingen en faciliteren van leerprocessen zodat leerlingen en studenten zelf betekenis geven? Zomaar wat onderwijsjargon.

Te midden van veel discussies duikt regelmatig de naam van Gert Biesta (1957) op. Bekend werd hij de afgelopen jaren met zijn gemakkelijk te onthouden drieslag voor goed onderwijs: kwalificatie, socialisatie en subjectificatie (persoonsvorming). Je probeert een beroep onder de knie te krijgen. Als dat lukt krijg je een diploma en ben je gekwalificeerd. Niet onbelangrijk. Maar je bent niet de eerste, velen gingen je voor. Er zijn beroepen, met tradities. Daarin word je ingewijd. Dat noemt Biesta socialisatie of Bildung. Onderwijs moet echter verder gaan dan Bildung. Hierdoor ontwikkel je je ook als mens, ‘kom je tevoorschijn’  zal Biesta zeggen. Of beter, word je uitgenodigd in de wereld te komen. Of dat lukt, ligt principieel open. Maar dat maakt de pogingen niet minder betekenisvol. De docent is hierin essentieel. Zal het hem of haar lukken deze rol te vervullen, een jongere te helpen tevoorschijn te komen en antwoord te geven op het appel dat het leven op hem of haar doet?

Dat Biesta’s gedachtengoed veel weerklank vindt, is opvallend. Twintig jaar geleden verliet hij immers ons land en vertrok hij naar Engeland omdat hij aan de universiteit geen ruimte meer ervoer voor de beoefening van de pedagogiek als handelingswetenschap. De cultuur van ‘meten is weten’ deed opgeld en brak met de pedagogische traditie waarmee Biesta zich verwant wist. Daarnaast leek het in het basisonderwijs de afgelopen jaren vooral te gaan om het aanleren van taal- en rekenvaardigheden, waarbij een leerkracht deze vorderingen bijhoudt in een eindeloze administratie van toetsen en behandelplannen. Ondertussen is de neoliberale kaalslag zo duidelijk dat de wal het schip lijkt te gaan keren. Er wordt in het (hoger) onderwijs weer gezocht naar nieuwe manieren van Bildung, dat een uiterst populair begrip is geworden. Vaak komen mensen dan uit bij Biesta, die overigens de Bildungs-traditie onder forse kritiek stelt.

Hoewel Biesta nog steeds in Schotland woont en werkt, maakte hij de afgelopen jaren deel uit van de Onderwijsraad, het belangrijkste adviesorgaan van de regering als het om onderwijs gaat. In 2018 werd hij bijzonder hoogleraar aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht, namens het Nederlands Instituut voor Onderwijs en Opvoedingszaken (NIVOZ). Hij inaugureerde met de rede Tijd voor pedagogiek – over de pedagogische paragraaf in onderwijs, opleiding en vorming. De afgelopen jaren werd een aantal van zijn boeken vanuit het Engels weer naar het Nederlands vertaald, zoals Het leren voorbij, Goed onderwijs en de cultuur van het meten, Het prachtige risico van onderwijs en De terugkeer van het lesgeven.


Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.