Eigenbelang en gedeeld belang

Morele dilemma’s van de economie

Abstract

Er is de laatste tijd nogal wat geschreven over de vermeende immoraliteit van het bedrijfsleven. Naar voorbeelden hoeft men nooit lang te zoeken, het nieuws wemelt ervan: Heineken kwam recentelijk in opspraak vanwege bierverkoop in Afrika met inzet van prostituees. Een rechter oordeelde dat Deliveroo zijn fietsbezorgers te weinig betaalt. Unilever doet pogingen om te vergroenen maar blijkt toch primair gericht op aandeelhouderswaarde. En dan is er nog het onthutsende beeld dat de Panama Papers van Nederland schetsen: ons land blijkt een belastingparadijs van het kaliber Kaaimaneilanden te zijn, waarin zelfs Shell – toch lange tijd ’s lands economische trots – in 2018 überhaupt geen belasting betaalde over een miljardenwinst.

Dat media veel over morele misstanden schrijven, is ondanks de indruk die de vele voorbeelden wekken, niet alleen te wijten aan het feit dat er veel fout gaat. Uit sociologisch onderzoek blijkt dat Nederlanders ook steeds hogere eisen stellen aan elkaars gedrag. Deze hogere eisen zien we bijvoorbeeld in de toegenomen intolerantie voor discriminatie en seksueel misbruik. Het ongemak dat we bij een thema als belastingontwijking ervaren, wijst erop dat ook onze morele intuïties over de vrijemarkteconomie aan het veranderen zijn. Niet langer vertrouwen we erop dat de marktwerking altijd efficiënt en waardenneutraal welvaart schept. Er lijkt een groeiende behoefte te zijn aan een zekere beteugeling van marktmechanismen.

Met enig optimisme zouden we deze ontwikkeling kunnen toejuichen als een bewijs van groeiend moreel besef. We moeten evenwel bedenken dat morele vragen meestal geen goed/fout-karakter hebben, maar dilemma’s zijn zonder één goede oplossing. Morele verontwaardiging is daarom een moment van moreel handelen, niet het eindpunt. Moreel handelen vereist de moed een dilemma juist in al zijn ambiguïteit te durven aanschouwen. Neem het voorbeeld van Unilever. Het recente aftreden van Paul Polman kunnen we, met de kranten, als een voorbeeld zien van een om zijn ecologisch bewustzijn gelauwerde CEO die ondanks mooie woorden te lang vasthield aan de liturgie van de aandeelhouderswaarde en bovendien – in samenwerking met onder andere Shell – een cynische poging deed de dividendbelasting af te laten schaffen. De politiek liet zich daarbij ook nog voor het karretje van deze bedrijven spannen.


Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.