Sterft, gij oude vormen?

Gerardus van der Leeuw en de liturgie van het dagelijks leven in coronatijd

Abstract

Waarschijnlijk hebben we sinds de Tweede Wereldoorlog niet zo’n doorbreking van dagelijkse routines en rituelen meegemaakt als tijdens de coronapandemie. Werken, wonen, maar ook religie en cultuur: het kreeg allemaal te maken met een totale disruptie. Alles moest opnieuw worden uitgevonden. Het is nog te vroeg om te zeggen wat de pandemie precies aan onze samenleving veranderd heeft, maar de crisis is wel een bijzonder interessant massapsychologisch experiment gebleken. Sociaal psychologen die gedrag moesten verklaren, bijvoorbeeld met betrekking tot het naleven van voorschriften, draaien overuren.

Corona wordt ook wel opgevat als een contrastvloeistof, die laat zien wat echt essentiële activiteiten zijn in onze samenleving, en waar we feitelijk buiten kunnen. In dat soort analyses overheerst het korte-termijnperspectief: blijkbaar hebben we vooral iets aan leraren, verplegers, schoonmakers, en andere contactberoepen. Andere dingen kunnen wel online. Met name het enorme veld van cultuur en religie lijdt onder deze oppervlakkige visie. Samenkomsten – van concert tot filmbezoek, van voetbalwedstrijd tot kerkdienst – worden naar het computerscherm verwezen. Er is weinig gehoor voor musici, supporters en predikanten die zeggen dat de beleving van cultuur en religie toch wel verloren gaat als er alleen nog digitaal van genoten kan worden. Gemeenten aan de conservatieve kant van de protestantse kerken stuiten vooral op onbegrip voor het feit dat zij ten koste van alles in het kerkgebouw willen samenkomen.

In het licht van de volksgezondheid is het logisch dat de protestantse kerken ook accepteren dat de richtlijnen moeten worden nageleefd, al blijft het ‘behelpen’, aldus PKN-scriba René de Reuver. Dat heeft desondanks tot grote creativiteit geleid. Al snel ontdekten theatergezelschappen, musici en organisatoren van conferenties, net als kerkenraden, dat online niet hetzelfde is als analoog; de aandachtsspanne is anders, en vanzelfsprekende onderdelen van de liturgie van dergelijke activiteiten functioneren niet of moeilijk: hoe kun je vanuit de huiskamer participeren in een kerkdienst? Hoe breng je een toneelstuk over als de acteurs niet dicht bij elkaar mogen komen?    

Corona toont het belang van de liturgie van het dagelijkse, culturele en religieuze leven. Door de coronacrisis moeten we op zoek naar nieuwe vormen. Naar die nieuwe vormen zijn we sowieso op zoek, getuige het alomtegenwoordige crisisdenken. Je kunt de krant niet openslaan of het gaat over een crisis: de coronacrisis wordt als voorafschaduwing gezien van de veel grotere ecologische en klimaatcrisis; een crisis van de democratie, die draait om populisme, filterbubbels en wantrouwen in instituties; tenslotte een van de globalisering, die leidt tot angst en onzekerheid, en die het verlangen oproept naar zekerheid, duidelijke vormen en houvast, bijvoorbeeld op economisch gebied.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.