In verzet tegen postmoderne slavernij

Cancelcultuur in de spiegel van Kolakowski

Abstract

Wat bood in tijden van lockdown meer vrijheid en vreugde dan een eigen tuin? Je kunt er je hoofd leegmaken, vertragen, en met aandacht genieten van de schoonheid van de schepping. En het tuinieren spoort je aan tot onderhoud van de schepping. Maar daarmee is de tuin voor velen gevaarlijk terrein, zo betoogt de Pools-Britse denker Kolakowski in een ironisch getint essay. Marxisten zien de eigen tuin volgens hem als een zoethoudertje voor de massa. De tuin houdt alleen maar af van de permanente revolutie. Tuinier niet, is daarom Kolakowski’s advies. Wat hij eigenlijk aan de kaak wil stellen is hoe ver een omvattende filosofie doorwerkt in ons privéleven en wat de risico’s daarvan zijn.

Mijn eerste kennismaking met Kolakowski dateert uit mijn studententijd. Huidig Wapenveld-medewerker Johan Snel typeerde hem toen als een hedendaags denker die het kwaad bitter ernstig neemt. Die herinnering werd actueel na het lezen van twee boeken, namelijk Rod Drehers Live not by Lies  en Carl Truemans The Rise and Triumph of the Modern Self.[3] Dreher wil tegenwicht bieden aan de cancelcultuur die zich vanuit de Amerikaanse universiteitscampussen als een olievlek over de samenleving uitbreidt. Voor de intellectuele wortels van de onderliggende genderbeweging verwijst hij naar Trueman. Zowel Dreher als Trueman signaleren dat we ons als westerse samenleving in een interval tussen vrijheid en slavernij bevinden. Als we eenmaal in slaap zijn gesust, zal er geen prins zijn die ons wakker kust, maar een tiran.

In deze bijdrage wordt het spoor gevolgd van de door Trueman aangereikte bronnen. Een van de denkers op wie Trueman zijn inzicht baseert, is Kolakowski. Ik ga daarom in op diens waarschuwing voor een verlies aan vrijheid en waag enkele stappen verder in zijn gedachtegoed. Het fungeert als spiegel voor vragen waar de genderbeweging ons voor stelt. Zoals voor Lewis de kleerkast een opstap is naar het land Narnia, zo vormt het boek van Trueman hier niet meer dan een binnenkomer voor het denken van Kolakowski.

Als het gaat om de vrijheid van het Westen, combineert Leszek Kolakowski (1927 – 2009) de blik van een buitenstaander met zijn persoonlijke ervaring van onvrijheid. Als zoon van een Poolse vrijdenker is hij niet gedoopt. Na de Tweede Wereldoorlog sluit hij zich aan bij de communistische partij. Hij ontwikkelt zich tot luis in de pels van het bewind. Dat komt hem te staan op een royement door de partij. Uit deze periode dateren verschillende werken die ook in het Nederlands zijn verschenen.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.