Oorlog en zorgeloosheid

Abstract

In de zomer van 2013 bezocht ik met twee vrienden Sint-Petersburg, een stad die in veel opzichten Europees aandoet. Ze werd gebouwd in opdracht van tsaar Peter de Grote (1672-1725), midden in een moeras. Deze vrij onherbergzame plek veranderde daarmee in een plaats van ongekende allure, ten koste van duizenden levens overigens. De huizenblokken en grachten had Peter aan het Amsterdamse stratenplan ontleend, maar dan met brede promenades in plaats van de krappe Hollandse kades en steegjes. We bezochten de bekende kerken, het graf van Dostojevski en natuurlijk de Hermitage, met Rembrandts beroemde schilderij De thuiskomst van de verloren zoon.

De Hermitage is prachtig, maar zoals zoveel musea met een imposante collectie wat verwaarloosd op het punt van publieksinformatie en de presentatie van de collectie. Andere plekken in de stad waren indringender, waaronder de Petrus-en-Paulusvesting, waar talloze mensen opgesloten werden, zowel onder de tsaren als door de Sovjets. De meeste indruk maakte echter het museum voor politieke geschiedenis, een klein museum zonder indrukwekkende collectie. Stalins bureau stond er wel en hetzelfde gold voor Lenins spreekgestoelte. Veel belangrijker: de geschiedenis van de Sovjet-Unie werd overzichtelijk uiteengezet, met details voor de liefhebbers.

De museumbezoeker kreeg een tamelijk ongecensureerd verhaal gepresenteerd over het geweld tijdens de revolutie en de hongersnoden onder Stalin, waaronder de verschrikkelijke honger in de Oekraïne in 1932 en 1933 (de Holodomor). Ook werd er een speech van Poetin getoond waarin hij expliciet aangaf dat hij de lijnen uitzette in het land en dat er geen ruimte was voor afwijkende ideeën. Hoewel er geen aandacht was voor de kleptocratie van extreem rijke Russen die na 1991 was ontstaan, bood dit museum een onverwachts kritische blik op het gewelddadige verleden van Rusland.

Aan die openheid ontbreekt het weleens in Russische films. Dat geldt bijvoorbeeld voor Russian Ark (2002) van de Russische filmmaker Aleksander Sokoerov. Het betreft een vertelling van de Russische geschiedenis die geheel is opgenomen in de Hermitage, waarbij Sokoerov door dit imposante gebouw dwaalt met de Franse schrijver Astlophe de Custine (1790-1857). Alleen De Custine is zichtbaar voor de kijker. Samen bekijken zij de kunst van het museum en ontmoeten ze talloze figuren uit de Russische geschiedenis, waaronder Peter de Grote en tsarina Catharina de Grote. Vanuit een filmtechnisch perspectief is dit een uitzonderlijke productie, aangezien deze in een enkel shot is opgenomen met behulp van 2000 acteurs. Gezamenlijk tonen zij de pracht en praal van de Russische geschiedenis voor 1917.

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.