Tere schoonheid

De ziel in het werk van Marilynne Robinson

Abstract

Vorig jaar verscheen een nieuwe roman in de Gilead-serie van de gevierde Amerikaanse auteur Marilynne Robinson: Jack. Weer kan de lezer zich door Robinsons magistrale pen in het landschap van de menselijke ziel en een ontluikende relatie tussen twee individuen laten meevoeren. Deze keer staan Jack en de liefde tussen hem en Della centraal in een diep gesegregeerd Amerikaans milieu. Eerder mochten we al wat van het leven van de ‘verloren zoon’ John Ames (‘Jack’) Boughton zien door de ogen van de predikant John Ames (Gilead, 2004), de dochter van zijn vriend en collega-predikant John Boughton, Glory Boughton (Home, 2008) en zijn vrouw Lila (Lila, 2014). Nu staan we in de schoenen van Jack himself.

Een Amerikaans literair-cultureel tijdschrift besprak Jack in een stuk getiteld ‘Marilynne Robinson’s Lonely Souls’. Het woord ‘ziel’ is een schot in de roos. Robinson is namelijk een fervent pleitbezorger van de ziel, zowel in haar essays als in haar romans. In Jack spreken de karakters zelfs nog meer dan in haar eerdere literatuur over de ziel. Robinson is een graag gelezen auteur onder theologen. Tegelijkertijd snijdt zij thema’s aan die voor veel moderne theologen toch ook volop verdacht zijn: Gods soevereiniteit, predestinatie, metafysica, en daaraan gerelateerd: de ziel. Ze interpreteert Jonathan Edwards en Johannes Calvijn op vrije wijze. Haar benadering van de ziel en haar aandacht ervoor bieden een interessante ingang in haar denken over de mens, haar verstaan van de werkelijkheid en de rol van God daarin.

Een van Robinsons doelen in haar meest recente essaybundels is het ontmantelen van het beperkte wereldbeeld van populaire neuroreductionisten die de mens reduceren tot zijn hersenen. Wat haar betreft gaan de neurowetenschappen in hun dominante vorm hun boekje ver te buiten door filosofische claims te maken op basis van hun beperkte ‘bewijzen’. Haar essaybundels Absence of Mind (2010), The Givenness of Things (2015) en What Are We Doing Here? (2018) vol bespiegelingen over politiek, cultuur, geschiedenis en theologie, laten zich ook lezen als een protest tegen neuroreductionisme en als een pleidooi voor de grootheid van de menselijke ziel en de waardigheid van mensen. Ze toont zich een humanist, omdat ze het onvermoeibaar opneemt voor de grootheid van mensen. Consequent zoekt Robinson naar taal die eerbied voor de mens teweegbrengt. En dan komt de ziel om de hoek kijken.

‘Ziel’ (soul) en ‘geest (mind) zijn voor Robinson essentiële noties om het mysterie van het zijn van een persoon te begrijpen. Deze woorden zijn belangrijk om uitdrukking te geven aan onze ervaring van het ‘zelf’. Ze schrijft: ‘De wetenschap zegt ons dat wij geen ziel hebben. En de wetenschap geeft ons geen naam of manier om het fenomeen te verklaren van de zelfbewustheid die onze gedachten, twijfels, dromen, herinneringen en antipathieën zo interessant voor ons maken, en die er ook voor zorgt dat onze frustraties om onze fouten en dwalingen zo ingrijpend zijn.’

Dit artikel komt een jaar na publicatie beschikbaar. Neem een abonnement als je het hele artikel nu al wil lezen.